شرح وظایف واحد سلامت نوجوانان و مدارس
مقدمه:
مدرسه محل يادگيري دانش و مهارتها و کسب نگرش هايي است که فرد را در تمام مدت زندگي همراهي نموده و تضمين کننده درستي شيوه زندگي ميباشند . شکوفايي تمام و کمال استعدادها و دستيابي به بالاترين سطوح فراگيري، نيازمند برخورداري فراگيرندگان از سلامت و رفاه ميباشد . بدين ترتيب سرمايه گذاري کشورها در امر آموزش، که يکي از راهبرديترين انواع سرمايه گذاري و بلکه مهمترين آنها ميباشد، خواهد توانست حداکثر بازدهي را در بر داشته باشد و در غياب سطحي قابل قبول از سلامت، افت بازده تحصيلي، که با نسبت هاي مردودي،تجديدي و نمرات پايين درسي مشخص ميشود، بخش عمدهاي از اين سرمايه گذاري را بيثمر خواهد ساخت. به همين مناسبت پيشبيني هاي لازم براي ارتقاي سلامت دانشآموزان در قوانين و ديدگاههاي مختلف ملي و بينالمللي لحاظ گرديده است .
اصل سيام از قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، دولت را موظف ميسازد تا وسايل آموزش کودکان را در کنار پرورش ايشان فراهم آورد. اصول 29، 43 و 3 ( بند 12) ، همين قانون نيز دولت را موظف ميدارد براي سلامت تمامي افراد کشور برنامه ريزي کند . اين موارد در قوانين و بخشنامهها و آيين نامههاي جاري دستگاههاي اجرايي کشور متبلور ميگردد . در بند سيزدهم از شرح وظايف آموزش و پرورش، اهتمام به تامين و پيشبرد سلامت دانش آموزان در همکاري با وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي مورد تاکيد قرار دارد .
شرح وظايف مربيان بهداشت انتقال يافته از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي به واحدهاي آموزشي وزارت آموزش و پرورش و نيز ساختار قانوني اداره کل مرتبط با بهداشت مدارس در حوزه معاونت پرورشي و تربيت بدني، تماماً مبين تاکيد و توجه به وظيفه اين دستگاه در قبال سلامت دانشاموزان ميباشد . چنين نگرشي در منظر بينالمللي نيز توجه خبرگان را بخود معطوف داشته است . توجه همسان به امر تامين سلامت و آموزش در بيانيه حقوق کودک ( که کشور ما نيز به اجراي آن متعهد گرديده است ) و نيز تاکيد مقامات آموزش و پرورش کشورهاي جهان برآموختن براي زيستن و با هم زيستن، در کنفرانس داکار در سال 2000 ميلادي، جنبههايي ديگر از توجه توام به زندگي سالم و آموزش را منعکس مينمايد .
سلامت براساس تعريف سازمان جهاني بهداشت تنها به نبود بيماري و معلوليت اطلاق نميشود، بلکه عبارت است از رفاه کامل جسمي، رواني، اجتماعي و معنوي. دستيابي به چنين هدف والا و در عين حال عظيمي ميطلبدتا هر کشور، ضمن توجه به مشکلات و امکانات خود، با بکارگيري بهينه منابع و فنآوري مناسب، در اين راستا بکوشد . ابتکار« خدمات اوليه بهداشتي » که برگرفته از مباحث نشست آلماآتا بوده،اصول و اجزايي را براي دستيابي به سطحي از سلامت که پوششي فراگير و قابل تامين داشته باشد به کشورها معرفي نمود. اين مفاهيم، رفته رفته سياستهاي بهداشتي جهان را به سمت توجه هر چه بيشتر به امکانات موجود براي دستيابي به سطوح وسيعتري از سلامت نسبي شهروندان خود هدايت کرد .
از طرف ديگر، مفهوم رو به گسترش « ارتقاي سلامت » که برتوانمندسازي مردم در تسلط بر سلامت خود و بهبود آن تاکيد دارد، استفاده از جايگاههاي خاص را براي گسترش سلامت طرح نمود . تمامي اين موارد ، مدارس را به عنوان يکي از مهمترين جايگاههاي ارتقاي سلامت دانشآموزان ( و از اين طريق کل جامعه) ، مطرح ميسازد . مدرسه محل آموزش و زندگي افرادي آماده فراگيري و آيندهساز از جمعيت جهان است ،محلي است که افراد در زمانها و مکانهاي معين قابل دسترسي ميباشند و بدين لحاظ محلي است منحصر به فرد که ميتوان در آن و از طريق آن،مهارتها و شيوههاي زندگي سالم را به افراد آموخت و از مشکلات رفاه و سلامت در حال و آينده پيشگيري کرد و بدين ترتيب بلندترين گامها را در راه نيل به سطوح هر چه بيشتر رفاه برداشت .
براساس آنچه گفته شد اهميت سلامت مدارس و دانشآموزان را ميتوان به شکل زير خلاصه نمود:
1- دانش آموزان جمعيت عظيمي ( بالغ بر ثلث جمعيت کشور ) را در بر ميگيرند .
2 – آموزش و سلامت از حقوق اساسي شهروندان لازم و ملزوم يکديگر ميباشند . در غياب هيچ يک نمي توان به سطوح مطلوبي از ديگري دست يافت و توسعه توام و ادغام يافته اين دو منافع چشمگيري براي جامعه در بر دارد .
3 – دانشآموزان کودکان و نوجواناني هستند که در بهترين سن براي فراگيري مهارتهاي سالم زيستن ميباشند .
4 – بنيان بسياري از رفتارهاي تاثيرگذار بر سلامت و شيوه زندگي افراد در سنين دانشآموزي نهاده ميشود . هر چند که ميزانهاي مرگ و ابتلا در سنين دانشآموزي نسبتاً از ساير سنين کمتر است، اما رفتارها و شيوه زندگي که در اين سنين در پيش گرفته ميشوند تاثيري شگرف بر بار بيماريهاي عمده ( از جمله بيماريهاي قلب و عروق، عوارض ناشي از سوانح و حوادث و ديابت ) در کل جامعه دارد .
5 – مدرسه ، اين امکان ارزشمند را فراهم ميرساد تا در زمانها و مکانهاي مشخص به افراد گروه هدف برنامه هاي سلامت مدارس دسترسي داشته باشيم . اين امر هزينه – اثر بخشي برنامه هاي مذکور را تضمين مينمايد . همچنين جايگاه مدرسه به عنوان يک نهاد موثر در حرکات اجتماعي ، اين مکان را به محلي مناسب براي اجراي بسيجها و ترويج شيوههاي سالم زندگي در سطح جامعه مطرح ميسازد .
6 – دانشآموزان امروز، والدين فردا هستند، توفيق در افزايش آگاهي بهداشتي و ايجاد نگرش و رفتار سلامت نگر در آنها تضمين کننده سلامت نسل حاضر و آينده کشور است که پايداري برنامه هاي توسعه را به دنبال دارد .
7 – دانشآموزان ميتوانند تاثيرات شگرفي در نهاد خانواده و جامعه داشته باشند . ارتقاي آگاهي و بهبود نگرش و عملکرد آنها ميتواند به بروز تغييرات مثبت در اطرافيان آنها منجر گردد . بدين لحاظ بايد به دانشآموزان به چشم پيام آوران سلامت نگريست که ميتوانند نقشي فعال در ارتقاي سلامت جامعه ايفاد نمايند .
برنامه هاي جامع سلامت مدارس
رويکرد برنامه ريزي جامع( يا هماهنگ ) براي سلامت مدارس از اوايل دهه 1980 ميلادي توسط جمعي از دانشمندان و خبرگان امر سلامت مدارس تکوين پيدا نمود و رفته رفته جاي خود را در برنامه هاي جاري کشوري و محيطي تر يافت . اين شيوه برنامه ريزي اهدافي را دنبال مينمايد که تضميم کننده دستيابي به بالاترين سطوح سلامت و آموزش در سلامت ميباشد و در پي آن است که همه ابعاد اين امر را در برگيرد.
اجزاي برنامه جامعه سلامت مدارس :
يک برنامه جامع سلامت مدارس در برگيرنده اجزايي هشت گانه به شرح ذيل خواهد بود :
1-آموزش جامع سلامت مدرسه :
شامل برنامه درسي مدون و مرحلهاي براي دانشآموزان، از ابتداي دبستان تا پايان دوره متوسطه، ميباشد که ابعاد جسمي، رواني/ عاطفي ، اجتماعي و معنوي سلامت را در بر گيرد . اين برنامه به منظور انگيزش و ياري دانشآموزان براي حفظ و بهبود سلامت خود، پيشگيري از بيماريها و کاهش رفتارهاي مخاطرهآميز مرتبط با سلامت طراحي ميشود و نيز به دانشآموزان فرصت ميدهد تا دانش،نگرش، مهارتها و رفتارهاي مرتبط با بهداشت را کسب نموده و بکار گيرند.
برنامه درسي جامع، مجموعهاي از عناوين، مانند بهداشت فردي، بهداشت محيط، بهداشت خانواده ، بهداشت جامعه ، بهداشت رواني و عاطفي ، ايمني و پيشگيري از صدمات، تغذيه، پيشگيري و مراقبت از بيماريها و پيشگيري از سوء مصرف مواد را شامل ميشود . مربيان بهداشت، معلمان دوره ديده و کارکنان بهداشتي اين آموزشها را ارايه مي دهند .
2-تربيت بدني :
شامل برنامه درسي مدون و مرحله بندي شده براي دانشآموزان( از ابتداي دبستان تا پايان دوره متوسطه ) ميباشد که محتوايي قابل درک و تجربياتي آموختني در گسترهاي از فعاليتها، مانند مهارتهاي پايهء حرکتي، تناسب جسمي،حرکات موزون ، بازيها و ورزشهاي فردي/ دونفره و جمعي، فراهم آورد . تربيت بدني بايد از طريق مجموعهاي از فعاليتهاي برنامه ريزي شده بدني، پيشرفت دلخواه جسمي، رواني، عاطفي و اجتماعي هر دانش آموز را به پيش برد و نيز بايد اشتغال به فعاليتها و ورزشهايي که تمام دانشاموزان از آن لذت ميبرند و در تمام مدت زندگي بکار ميگيرند را ارتقاء دهد . چنين برنامه هايي هم اکنون در نظام آموزشي کشور در سطحي گسترده اجرا ميشوند و در عين حال ضروري است براي هر چه جامعتر شدن و نيز قرابت بيشتر آنها با ديدگاههاي سلامت، مجدداً با همکاري مسؤولان ذيربط مرور گردند .
3 – خدمات بهداشتي :
خدماتي که براي دانش آموزان و به منظور تامين، حفظ و ارتقاي سلامت ارايه ميشوند . اين خدمات طراحي شده اند تا دسترسي يا ارجاع به تسهيلات ارايه دهنده خدمات بهداشتي و درماني را تقويت کنند، استفاده مناسب از اين تسهيلات را تضمين کنند، از بيماريهاي مسري و ساير مشکلات سلامت پيشگيري کنند، مراقبتهاي فوري را براي بيماريها و صدمات فراهم آورند، شرايط بهداشتي دلخواه را براي ايمني و سلامت محيط مدرسه تدارک نمايند و فرصتهاي آموزش و مشاوره براي افراد و خانواده ها را فراهم آورند . کارکنان مجاز، مانند پزشکان ، مربيان بهداشت ، دندانپزشکان ، بهورزان ، کاردانهاي بهداشت و ساير کارکنان مرتبط قادر خواهند بود اين خدمات را ارايه دهند .
4 - خدمات تغذيه :
شامل دسترسي دانشآموزان به گسترهاي از غذاهاي مغذي، قابل تامين و مورد علاقه ميباشد که با نيازهاي غذايي و بهداشتي تمامي آنها( براساس استاندارد هاي علمي ) منطبق شده باشد. برنامه هاي تغذيه اي در مدرسه بايد با معيارها و استانداردهاي ملي براي جامعيت غذاي دريافتي و محتواي سبد غذايي خانوار و مدرسه همخواني داشته باشند . آموزش تغذيه و ايجاد فضايي که رفتارهاي بهداشتي تغذيه را ترويج کند نيز بخشي از اين برنامه ها خواهند بود . هدف از اين برنامه ها دستيابي به حداکثر سلامت و توان فراگيري در دانشآموزان ميباشد . لازم است کارکناني با تحصيلات مرتبط ارايه اين خدمات را هدايت نمايند .
5 – خدمات مشاوره، روانشناسي و اجتماعي
منظور خدماتي است که براي بهبود بهداشت رواني/ عاطفي و اجتماعي دانشآموزان ارايه ميگردد . اين خدمات شامل ارزيابيهاي فردي و گروهي، مداخلات و ارجاعات ميگردد . اين فعاليتها به سلامت دانشآموزان و نيز به بهداشت فضاي مدرسه کمک ميکنند . افرادي از قبيل مشاوران، مربيان بهداشت دوره ديده، روانشناسان و مددکاران اجتماعي ميتوانند اين خدمات را ارايه کنند .
6 - سلامت محيط مدرسه
منظور از محيط ، محوطه فيزيکي و نيز جو رواني – اجتماعي و فرهنگي مدرسه است . عواملي که بر محيط فيزيکي مدرسه تاثير ميگذارند شامل ساختمان مدرسه و فضاي پيرامون آن، تمام عوامل زيست شناختي و شيميايي موثر بر سلامت و نيز شرايط فيزيکي از قبيل دما،سر و صدا و نور ميباشند . فضاي رواني شامل شرايط فيزيکي ،عاطفي و اجتماعي است که بر آسايش دانش آموزان و کارکنان تاثير ميگذارد . هدف از اين برنامهها ايجاد محيطي ايمن، بهداشتي و حمايتي است که يادگيري را تقويت ميکند . اين کيفيتها از طريق استانداريهايي که به همين منظور تنظيم ميگردد قابل ارزيابي خواهند بود .
7 - ارتقاي سلامت کارکنان
فراهم آوردن فرصت هايي براي بهبود سلامت کارکنان مدرسه از طريق فعاليتهايي مانند ارزيابيهاي سلامت ، آموزش بهداشت و فعاليتهاي عملي مرتبط با بهداشت. اين فرصتها کارکنان مدرسه را براي در پيش گرفتن يک شيوه سالم زندگي که موجب ارتقاي وضعيت سلامت، اخلاق و تعهد شخصي آنها به برنامه جامعه سلامت مدرسه ميگردد، تشويق مينمايند . اين تعهد ممکن است به احساس مسؤوليت در قبال سلامت دانشآموزان و بر عهده گرفتن نقش يک الگو توسط معلمان بيانجامد . فعاليتهاي ارتقاي بهداشت بهرهوري را افزايش ميدهند و غيبت از محل کار و هزينههاي بيمه هاي درماني را کاهش ميدهند .
8- مداخله والدين و جامعه
مقصود رويکري ادغام شده از همکاري مدرسه،والدين و جامعه براي پيشبرد سلامت و رفاه دانشآموزان ميباشد . شوراهاي بهداشت مدرسه، انجمنهاي اوليا و مربيان و سيار نهادهايي که ميتوانند برناهم هاي سلامت را تقويت کنند بايد درگير شوند . منابع جامعه و همکاري والدين در ارتقاي سلامت دانشآموزان مهم است و نقش جامعه مدرسه در برنامه هاي سلامت مدارس تعيين کننده ميباشد . در غين حال اين فعاليتها به ارتقاي سلامت خانواده و جامعه کمک مينمايند .
بيان ماموريت :
ماموريت نظام سلامت مدارس کشور، تامين، حفظ و ارتقاي سلامت کودکان و نوجوانان از طريق طراحي، اجرا و حمايت برنامه هاي جامع سلامت مدارس ميباشد . اين برنامه ها ،آشکارا بر سلامت تمام دانش آموزان ( از دبستان تا پايان دوره متوسطه ) و نيز بر سلامت کارکنان مدرسه، خانواده و جامعه تاثير ميگذارند . برنامه هاي سلامت مدارس،نيازهاي بهداشتي دانشآموزان را يافته، هدف قرار ميدهند و رفع ميسازند و نيز از خطراتي که سلامت آنها را تهديد مينمايد پيشگيري ميکنند . اين برنامه ها دستاوردهاي آموزشي را بهبود و کيفيت زندگي را افزايش ميدهند .
نظام سلامت مدارس کشور، در راه بهبود آموزش بهداشت،خدمات بهداشتي مدرسه و سلامت محيط آن تلاش مينمايد . همچنين در راستاي حمايت از خدمات مشاوره، روانشناسي ، اجتماعي و تغذيه ، برنامه هاي تربيت بدني و برنامه هايي که با تشريک مساعي مدرسه و جامعه در راه ارتقاي بهداشت انجام ميگيرند، گام بر ميدارد .
اقدامات فوق از طريق هماهنگي، همکاري و مشارکت وزارتخانه هاي آموزش و پرورش و بهداشت، درمان و آموزش پزشکي و با هماهنگي گسترده با ساير بخشهاي دولتي، سازمانهاي غيردولتي ( NGO ) ، موسسات بينالمللي و خانوادهها به مورد اجرا گذاشته ميشود .
عمده ترين مسايل در طرح عملياتي عبارت خواهند بود از :
- تقويت زير ساخت برنامه سلامت مدارس کشور :
اين مهم در برگيرنده بازبيني ساختار ارايه دهنده خدمات بهداشت مدارس، تنظيم سياستها و راهکارهاي فعاليت چند بخشي در امر سلامت مدارس، حصول استانداردهاي کشوري ( و در صورت امکان استاني و محلي ) براي بهداشت مدارس، ظرفيت سازي براي تقويت و حمايت برنامه هاي سلامت مدارس، تعيين محل تامين منابع سلامت مدارس و حصول به توافقات کلان کشوري و اتفاق نظر در خصوص گستره و چگونگي اجراي برنامه سلامت مدارس ميباشد .
حمايت همه جانبه و بسيج جامعه براي پشتيباني از برنامه سلامت مدارس:
اين امر در برگيرنده آماده سازي و ساده نمودن مفاهيم و اهداف براي اطلاع رساني عمومي، توجيه افراد کليدي جامعه و انگيزش همه افراد موثر در برنامه سلامت مدارس ميباشد . برقراري ارتباط موثر، هماهنگي ، همکاري و مشارکت در اين راستا يک اصل مي باشد .
نهادينه کردن برنامه ريزي جامع سلامت مدارس در سطح استان و شهرستان:
از آنجايي که تهيه، تدارک و اجراي برنامه هاي جامع سلامت مدارس از وظايف مسؤولان اجرايي محيطي ميباشد، آماده نمودن واحدهاي مسؤول براي درک و تقبل اين وظيفه يک ضرورت است. در اين راستا، انتقال فنآوريهاي لازم به اين سطوح نيز از اهميت خاص خود برخوردار است .
سوق دادن توجه محققين و منابع پژوهشي به تحقيق در سلامت مدارس و استقرار نظامهاي پژوهشي مستمر در اين بستر :
هم اکنون عليرغم اقبال پژوهشگران به زمينه سلامت دانشآموزان و مدارس ، تحقيقات اندکي در راستاي سياستهاي کلان و محلي بهداشت در اين بستر انجام ميگيرد . اين امر موجب ميگردد اولويتهاي واقعي براي مواجهه نظام سلامت ناشناخته يا مبهم بمانند و ابزار لازم براي سياستگذاري و برنامه ريزي علمي از دست متوليان امر خارج باشد . تحقيقات ارزشيابي به عنوان يکي از مهمترين بررسيهاي کاربردي نيازمند توجه و سرمايه گذاري بيشتر ميباشند .
شکل گيري ساختار جديد اداري کشور و توجه بيشتر به سلامت دانش آموزان و جوانان در اين تغييرات و در بخش بهداشت از برنامه سوم توسعه کشور، نويد آن ميدهد که اجراي اين طرح عملياتي از حمايتها و عنايتهاي لازم برخوردار گردد.
3-3 – خطوط سياستهاي کلي :
-استفاده از همکاري و مشارکت کليه دستگاههاي اجرايي مرتبط ( در تمام سطوح اجرايي ) ، دانشگاهها و موسسات پژوهشي و نيز سازمانهاي غيردولتي و خانوادهها در امر پيشبرد برنامه هاي سلامت مدارس -
- اولويت دادن به نيازهاي ويژه سنين نوجواني در برنامه هاي سلامت مدارس
- توجه به اعمال عدالت در برنامه هاي سلامت مدارس
- توجه همسان به ابعاد جسمي، رواني ، اجتماعي سلامت دانشآموزان
- همسو نمودن منابع موجود و ممکن کشور براي پشتيباني برنامه هاي سلامت مدارس
- اهتمام بر ترويج برنامه هاي جامع سلامت مدارس در سطح کشور
- ارتقاي مستمر کيفيت برنامه هاي سلامت مدارس
- تاکيد بر ارتقاي سلامت در مدارس و از طريق اين نهاد در خانواده و جامعه
- حرکت در راستاي اهداف و راهبردهاي برنامه سوم توسعه کشور
اهداف :
هدف کلي :
« توسعه نظام سلامت دانشآموزان و مدارس کشور به منظور تامين، حفظ و ارتقاي سلامت جامعه مدرسه»
اهداف اختصاصي :
1 – بررسي وضعيت موجود ساختار و برنامه هاي مرتبط با سلامت مدارس و دانش آموزان
2 - اصلاح ساختار نظام سلامت مدارس کشور
3 – تنظيم استانداردها و شاخصهاي برنامه و تعيين وضعيت جاري آنها
4 – تعيين اولويتهاي آموزش بهداشت، سلامت محيط مدارس و مراقبت بهداشتي دانشآموزان
5 - برآورد و تامين نيروي انساني مورد نياز برنامه هاي سلامت مدارس کشور
6– برآورد و تدارک منابع مالي و تجهيزات لازم براي فعاليت اجرايي در زمينههاي سلامت مدارس
7 – پيشنهاد قوانين مورد نياز برنامه سلامت مدارس و پيگيري جهت تصويب آنها
8 – تنظيم نظام سياستگذاري، برنامه ريزي، اجرا و ارزشيابي مشترک برنامه هاي جامع سلامت مدارس
9 – تصويب توافق نامه هاي مورد نياز برنامه سلامت مدارس
10 – ظرفيت سازي براي اجراي ابتکار مدارس مروج سلامت ، به عنوان راهبردي قوي در ترويج بهداشت در مدرسه و گسترش آن از مدرسه به خانواده و جامعه
11 – اجراي برنامه هاي عملياتي مدارس مروج سلامت و گسترش آنها
12 – واگذاري هر چه بيشتر ارايه خدمات تعريف شده در امر سلامت مدارس به بخشهاي غيردولتي
3 1 - توسعه برنامه ريزي جامع در سطوح مختلف به عنوان راهکار عملي تمرکز زدايي

